}

15 sierpnia strajk rozpoczął się również w innych zakładach Trójmiasta. Zastrajkowała Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni, Stocznia Remontowa w Gdańsku, zarządy portów w Gdyni i Gdańsku, ZKM, ELMOR, Rafineria Gdańska i inne. Wszędzie wybierano komitety strajkowe, sporządzano listy postulatów. Dominowały żądania ekonomiczne, ale pojawił się także postulat polityczny - utworzenia wolnych związków zawodowych. Wszędzie ogłaszano strajki okupacyjne. Zamknięto bramy zakładów pracy, powołano komitety strajkowe, a straże weryfikowały wchodzących na tereny przedsiębiorstw, ogłoszono zakaz spożywania alkoholu.  

16 sierpnia komitet strajkowy Stoczni Gdańskiej pod przewodnictwem Lecha Wałęsy porozumiał się z dyrekcją stoczni. Pracownicy zakładu mieli otrzymać podwyżki, Anna Walentynowicz i Lech Wałęsa zostali przywróceni do pracy, miał powstać pomnik ku czci poległych stoczniowców w grudniu 1970 roku. Lech Wałęsa ogłosił więc koniec strajku. Przybyłe do stoczni delegacje innych strajkujących zakładów pracy poczuły się oszukane i zdradzone. Bez strajkującej Stoczni Gdańskiej ich strajki nie mogły się udać. Dlatego Anna Walentynowicz, Ewa Ossowska i Alina Pienkowska ze stoczniowych bram nawoływały wychodzących robotników do pozostania w zakładzie i podjęcia strajku solidarnościowego. Wielu strajkujących opuściło jednak stocznię. Na jej terenie pozostało kilkaset osób. Razem z przedstawicielami strajkujących zakładów Wybrzeża ogłoszono strajk solidarnościowy, powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy i przystąpiono do redagowania postulatów. Ostatecznie opracowano listę 21 postulatów. Na pierwszym miejscu tej listy znalazło się odważne żądanie zgody na utworzenie niezależnych od partii i pracodawców związków zawodowych. Domagano się także prawa do strajku, respektowania wolności słowa, uwolnienia więźniów politycznych.   

 Mimo blokady informacyjnej zastosowanej przez władze wiadomości o strajku na Wybrzeżu dotarły do Szczecina. W poniedziałek, 18 sierpnia 1980 r., strajk rozpoczęły Stocznia Remontowa „Parnica” i Stocznia Szczecińska im. Adolfa Warskiego. Pierwszego dnia protestu nie pracowało już 20 szczecińskich zakładów pracy. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, którego przewodniczącym został Marian Jurczyk. Opracowano listę 36 postulatów, wśród nich znalazł się także postulat w sprawie niezależnych związków zawodowych.  

Pierwsze próby protestu pracowników podjęto 1 sierpnia 1980 r. w Bieruniu Starym, jednak iskrą zapalającą strajki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim okazały się protesty w fabryce Fazos w Tarnowskich Górach, gdzie 21 sierpnia 1980 r., na znak solidarności z Wybrzeżem, przerwano pracę. Do 27 sierpnia 1980 r. doszło do protestów załóg także w zakładach pracy w Będzinie, Wodzisławiu Śląskim, Bytomiu, Chorzowie, Gliwicach, Katowicach, Krupskim Młynie, Miasteczku Śląskim, Mikulczycach, Niwkach, Piekarach Śląskich, Rybniku i Zabrzu.  

Fot. Romuald Broniarek / Ośrodek Karta

Ogromnym zaskoczeniem dla władz było zatrzymanie pracy w wielkich przedsiębiorstwach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. 28 sierpnia 1980 r. robotnicy zatrudnieni w czołowej inwestycji pierwszego sekretarza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka - w Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej, rozpoczęli protest, początkowo bez przerywania pracy. Domagali się informacji w oficjalnej prasie o swoim poparciu dla strajków na Wybrzeżu. Huta „Katowice”, największy kombinat metalurgiczny w Polsce, w 1980 roku zatrudniała około 17,5 tys. osób przybyłych ze wszystkich stron kraju. Pracowali tam głównie ludzie młodzi, 70 proc. załogi nie przekraczało 30 roku życia, z czego 35 proc. mężczyzn nie założyło jeszcze rodzin.  

Przełomowym dniem dla rozszerzających się strajków był 28 sierpnia 1980 r. Przestały wówczas pracować dwie kopalnie w Jastrzębiu-Zdroju. Około 1 tys. górników odmówiło pracy w Kopalni „Manifest Lipcowy”. Do niej dołączyła Kopalnia „Borynia”. W następnych dniach zastrajkowano w Kopalni Węgla Kamiennego (KWK) „ZMP” w Żorach, w oddziałach  Państwowej Komunikacji Samochodowej (PKS) w Rybniku i Wodzisławiu Śląskim, Kopalni „Polkowice” w Zagłębiu Miedziowym, w Zakładzie nr 2 Fabryki Samochodów Małolitrażowych (FSM) w Tychach, w Zakładzie nr 1 FSM w Bielsku-Białej… W tamtym czasie strajkowało 28 kopalń i 28 innych zakładów pracy.  

W nocy z 28 na 29 sierpnia 1980 r. trwają strajki w dwóch kopalniach w Jastrzębiu-Zdroju oraz w Kombinacie Metalurgicznym Huty „Katowice” w Dąbrowie Górniczej. Zawiązują się komitety strajkowe. Przewodniczącym komitetu strajkowego w Kopalni „Manifest Lipcowy” zostaje Stefan Pałka. W Kopalni „Borynia” na czele protestu staje Jarosław Sienkiewicz. Komitetowi strajkowemu w Hucie „Katowice” początkowo przewodzi Marek Fabry, zaś po jego odwołaniu Andrzej Rozpłochowski.  

Przedłużająca się akcja strajkowa powodowała rozłąkę z bliskimi, mężów z żonami, ojców z dziećmi. Dlatego też strajkujący spotykali się z krewnymi przy bramach swoich zakładów pracy. Rozumiano, że celem protestów jest walka o lepszą przyszłość i godne życie.  

Księża rzymskokatoliccy, tak jak w Gdańsku czy w Szczecinie, udzielali robotnikom wsparcia duchowego. Wśród tych duchownych był np. proboszcz kościoła NMP Matki Kościoła (tzw. kościół na górce) w Jastrzębiu-Zdroju, ks. Bernard Czernecki. Od sierpnia do września 1980 roku udzielał on duchowego wsparcia strajkującym górnikom jastrzębskich kopalń, był ich duszpasterzem. W czasie codziennych nabożeństw wygłaszał apele do rodzin górników o nienamawianie strajkujących do opuszczenia kopalń. We wrześniu 1980 roku z jego inicjatywy powstała na probostwie pierwsza siedziba MKR Jastrzębie. Pomoc księży nasiliła się w czasie zaostrzenia akcji protestacyjnej, gdy strajki rotacyjne zaczęły się przekształcać w strajki okupacyjne. Od niedzieli, 31 sierpnia 1980 r., do poniedziałku, 1 września 1980 r., w wielu kopalniach odbyły się msze św. W zakładach pracy ponowie pojawiły się figury św. Barbary, obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej i zdjęcia papieża Jana Pawła II. Strajkujący z Kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju domagali się transmisji mszy św. w radiu i telewizji. Duchowni rozdali wśród strajkujących około 3 tys. różańców, które początkowo były przeznaczone dla dzieci pierwszokomunijnych, około 1 tys. obrazków z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kilkadziesiąt krzyży.  

Apogeum strajków nastąpiło 2 września 1980 r. W KWK „Manifest Lipcowy” od rana trwały negocjacje między Prezydium MKS a Komisją Rządową pod przewodnictwem wicepremiera Aleksandra Kopcia. MKS reprezentował wówczas załogi 56 zakładów, w tym 28 strajkujących kopalń. Były to m.in. następujące kopalnie: Andaluzja, Anna, Borynia, Barbara, Bolesław Śmiały, Halemba, Jastrzębie, Julian, Katowice, Lenin, Marcel, Moszczenica, Nowy Wirek, Piast, 1 Maja, Pokój, Rydułtowy, Rymer, Staszic, Suszec, Śląsk, XXX-lecia PRL, Wieczorek, Wujek, Zabrze, ZMP… czy też Przedsiębiorstwo Robót Górniczych „Jastrzębie” i „Rybnik”. Według innych wyliczeń ocenia się, że nie pracowało 50 zakładów i przedsiębiorstw, w tym 25 kopalń i 5 baz transportowych. Do 5 września strajkowało 49 kopalń województwa katowickiego, które zatrudniały 276 tys. osób. W protestach zaś brało udział 238 tys. górników, co stanowiło 86 proc. zatrudnionych.  

 3 września 1980 r. w KWK „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju, o godzinie 5.45, podpisano dokument kończący strajk, przeszedł on do historiografii pod nazwą Porozumienie Jastrzębskie. Ze strony Komisji Rządowej podpisał je wicepremier Aleksander Kopeć, zaś ze strony MKS podpis złożył Jarosław Sienkiewicz. Zapisy potwierdzały tak zwane Porozumienie Gdańskie, a także zapowiadały realizację wielu postulatów socjalno-bytowych, m.in.: zniesienie czterobrygadowego systemu pracy w przemyśle węglowym, obniżenie wieku emerytalnego w górnictwie, uznanie pylicy płuc za chorobę zawodową i wprowadzenie wolnych sobót od 1 stycznia 1981 r. Kontrolą realizacji zawartego porozumienia miała się zajmować Komisja Mieszana. 4 września 1980 r. w KWK „Dymitrow” podpisano Porozumienie Bytomskie, akceptujące uzgodnienia zawarte w Jastrzębiu.   

MKS Huty „Katowice”, który przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Robotniczy (MKR), zawarł 11 września 1980 r. czwarte porozumienie z Komisją Rządową, określane jako Katowickie. Podpisali je ze strony rządowej minister hutnictwa Franciszek Kaim, a ze strony MKR Huty „Katowice” jego przewodniczący Andrzej Rozpłochowski. Porozumienie umożliwiało tworzenie struktur niezależnych samorządnych związków na terenie całego kraju, gdyż w Porozumieniu Gdańskim istniał jedynie zapis o tworzeniu wolnych związków zawodowych Wybrzeża. Postanowienie to zostało potwierdzone 13 września wydaniem przez Radę Państwa Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej dekretu o możliwości rejestrowania nowych związków zawodowych w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie. Ostateczne porozumienie dotyczące hutnictwa podpisano 23 października 1980 r.

Pomimo trwających negocjacji ze stroną partyjno-rządową MKR z siedzibą w Hucie „Katowice” jako pierwszy w kraju wystosował 6 i 7 września apel do MKZ w Gdańsku i MKR w Szczecinie o stworzenie jednego ogólnopolskiego ruchu związkowego pod wspólnym kierownictwem. Ostatecznie do utworzenia ogólnopolskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” doszło 17 września w Gdańsku, podczas spotkania delegacji MKZ  z całego kraju. W województwie katowickim to Huta „Katowice” i MKR Jastrzębie stały się, po fali strajków, głównymi regionalnymi ośrodkami ruchu związkowego. 23 września 1980 r. MKR przy Hucie „Katowice” przekształcił się w MKZ z tymczasową siedzibą w Hucie „Katowice” (później MKZ Katowice). W październiku zrzeszał on 283 zakłady pracy. Drugim wiodącym ośrodkiem była Jastrzębska Międzyzakładowa Komisja Robotnicza, później Międzyzakładowa Komisja Robotnicza – Komitet Założycielski.  

Skala protestów na obszarze śląsko-dąbrowskim była mniejsza niż na Wybrzeżu, miała również mniejsze poparcie społeczne. Wynikało to z tego, że np. Huta „Katowice” była oddalona od centrum miasta. Bilans sierpniowo-wrześniowych strajków kształtował się następująco: najdłuższe trwały 7 dni, najkrótsze - kilka godzin, w 89 zakładach - 2-4 dni, w 43 zakładach - kilka godzin, w 30 strajkach uczestniczyli pracownicy dwóch zmian. Według innych wyliczeń od 1 lipca do 30 września na obszarze województwa katowickiego odbyły się strajki w 86 zakładach pracy, uczestniczyło w nich około 126 tys. osób, co stanowiło 7,8 proc. pracujących. Zaznacza się również, że na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim większość protestów odbywała się od końca sierpnia do połowy września 1980 roku. Według jeszcze innych statystyk ogółem od 21 sierpnia do początku października 1980 roku strajkowano i przerywano pracę w 272 zakładach zatrudniających 880 tys. pracowników, a w protestach uczestniczyło 310 tys. osób. W 147 zakładach pracy i przedsiębiorstwach zawiązano komitety strajkowe.  

Człowiek rodzi się i żyje wolnym

Strajki w Polsce w 1980 r.
powstanie Solidarności
(edycja śląsko-dąbrowska)

Organizator i wydawca: Instytut Dziedzictwa Solidarności  
Współwydawca: Śląskie Centrum Wolności i Solidarności   
Autor scenariusza: dr Mateusz Ihnatowicz, Joanna Lewandowska
Współpraca: dr Katarzyna Wilczok, dr Kamil Kaliszuk, Jacek Krzywkowski, Wojciech Krasucki  
Recenzja naukowa: prof. Wojciech Polak  
Redakcja i korekta: Mirosław Wójcik
Koncepcja plastyczna i wykonanie: Estilla   

Wykorzystano materiały z: PAP, Ośrodka KARTA, Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności, Instytutu Pamięci Narodowej, Muzeum Narodowego w Szczecinie – Centrum Dialogu Przełomy, Książnicy Pomorskiej, Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, Archiwum Historycznego Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, Archiwum Huty „Katowice”, Fundacji Pomorska Inicjatywa Historyczna.  
  
Autorzy fotografii: Romuald Broniarek, Stefan Cieślak, Stanisław Jakubowski, Ryszard Kowalski, Stanisław Markowski, Wojciech Milewski, Bogdan Różyc, Stanisław Sputo, Jerzy Undro,  Ryszard Wesołowski, Jacek Zommer.  

Instytut Dziedzictwa Solidarności dołożył wszelkich starań, aby dotrzeć do autorów użytych materiałów. Jeśli wśród fotografii nieautoryzowanych widzą Państwo swoje zdjęcia, prosimy o kontakt.   

Nazwa zadania: Kreacje wirtualne wystaw na 40-lecie Solidarności pn. „Człowiek rodzi się i żyje wolnym”.    

Organizator wystawy:

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury 
i Dziedzictwa Narodowego

Partner wystawy:

Wspólwydawca wystawy: